O projekcie
W 1566 roku do Pułtuska przybyli jezuici. Decyzja biskupa płockiego Andrzeja Noskowskiego zapoczątkowała jeden z najważniejszych rozdziałów w historii miasta. Powstałe kolegium szybko stało się jednym z najważniejszych ośrodków edukacyjnych dawnej Rzeczypospolitej. Przyciągało uczniów z różnych regionów kraju, kształciło przyszłych polityków, duchownych i ludzi kultury, a Pułtusk na ponad dwa stulecia wpisało na mapę najważniejszych centrów życia intelektualnego państwa.
Po 460 latach wracamy do tej historii, aby spojrzeć na nią z perspektywy współczesnych mieszkańców. Projekt „Jezuici wracają do miasta” łączy działania artystyczne, edukacyjne i społeczne, przypominając o dziedzictwie, które przez stulecia kształtowało tożsamość Pułtuska.
Historia, która od 460 lat kształtuje Pułtusk
Tradycje edukacyjne Pułtuska sięgają średniowiecza, jednak szczególny rozkwit nastąpił w XVI wieku. Biskup Andrzej Noskowski planował przekształcenie istniejącej szkoły kolegiackiej w uczelnię wyższą. Projekt zyskał poparcie dworu królewskiego i mazowieckiej szlachty, jednak ostatecznie nie został zrealizowany. Bierna postawa Akademii Krakowskiej wobec próśb duchownego oraz skutki zarazy, jaka wybuchła w Krakowie w 1564 roku spowodowały podjęcie przez Andrzeja Noskowskiego zdecydowanych kroków w celu podtrzymania działalności szkoły kolegiackiej w Pułtusku. W marcu 1565 roku biskup Andrzej Noskowski wysłał do Franciszka Borgiasza, pełniącego wówczas funkcję generała Towarzystwa Jezusowego, list z prośbą o przysłanie do Pułtuska jezuitów. Decyzja ta okazała się jedną z najważniejszych w dziejach Pułtuska.
W Polsce pojawili się pierwsi jezuici
Pod koniec tego roku w Lidzbarku Warmińskim pojawiła się grupa 10 zakonników, którym biskup Stanisław Hozjusz przekazał do dyspozycji pofranciszkański klasztor w Braniewie.
Utworzenie kolegium w Braniewie
Konwikt cieszył się bardzo dużym zainteresowaniem wśród miejscowej szlachty. System edukacji opracowany przez jezuitów stanowił jedyna konkurencję dla szkół protestanckich m.in. uniwersytetu w oddalonym nieopodal Królewcu.
Biskup Andrzej Noskowski wysłał list do generała zakonu
Biskup Noskowski wysłał do Franciszka Borgiasza list z prośba o przysłanie do Pułtuska jezuitów. Do listu dołączył 318 talarów na pokrycie kosztów podróży.
Zygmunt II August reguluje kwestię prawną jezuitów na ziemiach polskich
Król wydał dokument na prośbę biskupa Noskowskiego. Dał tym samym przyzwolenie na osiedlenie się jezuitów w Pułtusku.
Pierwsi jezuici przybyli do Pułtuska
Do miasta przybyli Franciszek Sunyer i Baltazar Hostunsky, których zadaniem było rozeznanie się w stanie pułtuskiej fundacji.
Podpisany został akt fundacji
Obejmował on gmach szkoły wraz z budynkiem kolegium i bursą w północno-zachodniej części miasta przy murach obronnych. Kompleks ten wzniesiono w latach 1555-1561, a jego opis znany nam jest dzisiaj dzięki przekazom
pierwszego rektora szkoły Stanisława Rozdrażewskiego
Już w pierwszych latach działalności pułtuskie kolegium cieszyło się dużym zainteresowaniem. W 1592 roku kształciło się w nim ponad 600 uczniów, a do momentu kasaty zakonu w 1773 roku jego mury opuściło ponad 20 tysięcy absolwentów. Wśród nich znaleźli się między innymi: kanclerz wielki koronny Jerzy Ossoliński, kardynał Jan Kazimierz Denhoff, poeci Stanisław Grochowski i Maciej Karzimierz Sarbiewski, leksykograf Grzegorz Knapiusz.
Z pewnością przyczyniła się do tego znakomita kadra. Wśród wykładowców znaleźli się wybitni polscy jezuici: Jakub Wujek, Piotr Skarga, Andrzej Bobola czy też Jan Brant. O randze placówki świadczą także wizyty królewskie.
Uroczyste otwarcie kolegium
Uczestniczył w nich sam fundator – biskup Andrzej Noskowski. Jezuici przygotowali dialog o Najświętszym Sakramencie, wystawiony przez uczniów kolegium.
Śmierć biskupa Andrzeja Noskowskiego
Andrzej Noskowski dbał należycie o pułtuskie kolegium aż do chwili śmierci. Jeszcze w 1567 roku na jego potrzeby zakupił ogród mieszczący się na tzw. Górze Abrahama. A wdzięczni jezuici wystawili w teatrze szkolnym „Dialogi żałobne” ku czci swojego fundatora. W tym samym roku w pułtuskim kolegium pojawia się Jakub Wujek, a jezuici rozpoczynają budowę swojej świątyni.
Do Pułtuska przyjechał Jakub Wujek
Do Pułtuska przyjechał jako nauczyciel retoryki i katechizmu. Pod koniec 1568 r. rozpoczął święcenia kapłańskie. Zaczął wygłaszać kazania w kolegiacie, a także objął stanowisko wicerektora kolegium.
Biblioteka jezuicka
Zaczątkiem biblioteki pułtuskiego kolegium był księgozbiór ofiarowany przez dziekana płockiego ks. Jana Głogowskiego.
Powołanie tzw. seminarium nostrorum
Seminarium przygotowywało jezuitów do nauczania. Była to pierwsza instytucja w dziejach polskiej edukacji kształcąca kadry pedagogiczne. Natomiast w czerwcu przybywa do Pułtuska Piotr Skarga.
Do Pułtuska przybywa Piotr Skarga
Skarga wrócił do kraju po 3 letnim pobycie w Rzymie. Objął stanowisko nauczyciela i kaznodziei w kolegium w Pułtusku. Pracował tu ponad 2 lata, jednak nie wspominał dobrze tego pobytu.
Wydrążenie pierwszych korytarzy piwnic
Rozpoczęto prace związane z budową podziemnych piwnic w tzw. Górze Abrahama. Wydrążone zostały wówczas dwa pierwsze korytarze. Ściany wraz z kolebkowymi sklepieniami wyłożono cegłami.
Wizyta królowej Anny Jagiellonki | konsekracja kościoła pw. Świętej Trójcy
Królowa przekazała jezuitom relikwie z głowy św. Władysława I Arpada z wdzięczności za wysiłek włożony w edukację królewskiego bratanka, Andrzeja Batorego.
Pierwsza wizyta Zygmunta III Wazy
Z okazji wizyty króla w Pułtusku kolegium wystawiło przedstawienie autorstwa Sebastiana Skargi.
Kolegium zyskuje rangę szkoły wyższej
Otwarto studia filozoficzne. Oznaczało to podniesienie szkoły do rangi wyższej uczelni.
Pożar
Wybuchł pożar, który zniszczył miasto oraz kolegium z kościołem.
Andrzej Bobola w Pułtusku
W roku szkolnym 1617/1618 nauczycielem odbywającym praktykę klerycką w pułtuskim kolegium był Andrzej Bobola. Długo utrzymywał się mylny pogląd, że późniejszy święty urodził się pod Pułtuskiem. W rzeczywistości pochodzi z Małopolski. Obecnie relikwie świętego znajdują się w kościele parafialnym pw. św. Józefa w Pułtusku.
Druga wizyta Zygmunta III Wazy
Pułtuskie kolegium ponownie odwiedza król Zygmunt II, któremu towarzyszy królowa Konstancja. Para królewska podarowała jezuitom relikwie świętych męczennic – Pelagii i Eugenii. W trakcie wizyty odbyła się ich uroczysta instalacja w kościele jezuickim.
Wizyta Władysława IV Wazy
Monarcha przekazał pułtuskim jezuitom hermę na relikwie św. Władysława I i św. Urszuli. Dziś hermy te można obejrzeć w Muzeum Diecezjalnym w Płocku.
Pożar
Wybuchł kolejny pożar. Szkoła została szybko odbudowana i planowano nawet rozbudowę kompleksu.
Najazd Szwedów
Najazd Szwedów doprowadził do dewastacji dóbr jezuickich i niemal całkowitego zniszczenia budynków, opuszczonych przez zakonników i uczniów.
Budowa nowej świątyni
Rozpoczęto budowę nowej świątyni pw. św. św. Piotra i Pawła. Dnia 24 sierpnia 1718 r. kościół został konsekrowany, jednak zakończenie budowy nastąpiło dopiero w 1764 r.
Wizyta Augusta II Mocnego
Kasata zakonu jezuitów
Kolegium zostało rozwiązane, a na jego miejsce powstała szkoła pod nadzorem Komisji Edukacji Narodowej.
Dlaczego wracamy do tej historii?
Jednym z celów projektu jest przypomnienie modelu edukacyjnego jezuitów.
Szkoły Towarzystwa Jezusowego tworzyły rozległą, międzynarodową sieć placówek, które oferowały wysoki poziom nauczania i starannie przygotowaną kadrę nauczycielską. Nauka była bezpłatna, dzięki czemu dostęp do wykształcenia zyskiwali uczniowie pochodzący z różnych środowisk.
Kolegia jezuickie odgrywały zatem ważną rolę w kształtowaniu wspólnoty państwowej i elit Rzeczypospolitej.
Historia jezuitów w Pułtusku to także historia teatru.
W czerwcu 1566 roku wystawiono tutaj pierwsze przedstawienie teatru jezuickiego na ziemiach polskich. W kolejnych dwóch stuleciach szkolna scena stała się jednym z najważniejszych elementów działalności kolegium.
Szacuje się, że między 1566 a 1772 rokiem odbyło się około 540 spektakli.
Przedstawienia nie były jedynie formą rozrywki. Uczyły sztuki wystąpień publicznych, rozwijały kreatywność i stanowiły ważny element edukacji humanistycznej. Pułtusk wypracował własne rozwiązania repertuarowe i sceniczne, wnosząc istotny wkład w rozwój teatru szkolnego w Polsce.
To właśnie do tej tradycji nawiązuje współczesne widowisko historyczne realizowane w ramach projektu.
Jezuici wracają do miasta
Projekt łączy działania edukacyjne, społeczne i artystyczne, których celem jest popularyzacja wiedzy o dziedzictwie jezuitów oraz ich wpływie na rozwój Pułtuska.
W programie znajdą się:
Widowisko historyczne
Cykl scen teatralnych realizowanych w przestrzeni miasta oraz spektakl finałowy w Amfiteatrze Domu Polonii. Widzowie przejdą wspólnie szlakiem miejsc związanych z działalnością jezuitów, odkrywając historię poprzez żywe spotkanie z przeszłością.
Warsztaty teatralne
Bezpłatne zajęcia dla młodzieży i osób dorosłych prowadzone przez aktorów Teatru Form Wielu, przygotowujące uczestników do udziału w widowisku.
Spotkanie historyczne dla młodzieży
Wydarzenie poświęcone znaczeniu jezuitów dla rozwoju edukacji, kultury i życia intelektualnego Pułtuska.
Cykl postów edukacyjnych na mediach społecznościowych
Publikacje prezentujące ciekawostki związane z historią kolegium, codziennym życiem jezuitów i dawnym Pułtuskiem.
Materiały dla szkół
Scenariusze lekcji historycznych opracowane z myślą o nauczycielach szkół średnich.
Materiały promocyjne – zwiastuny z audiodeskrypcją
Scenariusz lekcji dla szkół ponadgimnazjalnych
Warsztaty teatralne – fotorelacja
Widowisko historyczne – fotorelacja
