Muzeum od kwietnia do końca października 2025 roku realizuje projekt konserwacji cennych dokumentów cechowych, które stanowią integralną część historii rzemiosła pułtuskiego. W ramach zadania poddane zostaną konserwacji jedne z najstarszych i najważniejszych obiektów w zbiorach muzealnych: Rejestr Braci Zgromadzenia Garncarskiego i Zduńskiego, Prawa i Przywileje od Jaśnieoświeconych Xiążąt Pultowskich Biskupów Płockich Cechowi Garncarskiemu Miasta Pultowska łaskawie nadane i potwierdzone, Instrukcja dla Cechów na terenie woj. Warszawskiego w sprawie zawierania umów z uczniami przez rzemieślników i wydawania świadectw ukończenia nauki w rzemiośle, Księga Urzędu Starszych Cechu Szewskiego.
Dzięki realizacji tego projektu, dokumenty te odzyskają swoją świetność, a ich dalsza degradacja zostanie skutecznie zatrzymana. Proces konserwatorski skoncentruje się na naprawie dotychczasowych uszkodzeń oraz zabezpieczeniu materiałów przed dalszymi zniszczeniami natury mechanicznej. Wszystkie działania mają na celu również przywrócenie pełnych walorów ekspozycyjnych tych unikalnych obiektów.
Dokumentacja i dostępność online
W ramach projektu zostanie przygotowana specjalna prezentacja multimedialna, w której zaprezentujemy obiekty przed, w trakcie i po konserwacji. Prezentacja ta na stałe będzie umieszczona na stronie Muzeum (muzeum.pultusk.pl) oraz w mediach społecznościowych muzeum (Facebook).
Znaczenie dokumentów cechowych
Konserwowane obiekty stanowią niezwykle ważne źródło historyczne dla badaczy pułtuskiego rzemiosła. Cechy rzemieślnicze w Pułtusku mają ponad 660-letnią historię, a pierwsze wzmianki o „jatkach szewskich” pojawiają się już w przywileju dla pułtuskiego wójtostwa z 1339 roku. Rzemiosło pułtuskie rozwijało się dynamicznie, szczególnie w XVI i XVII wieku, kiedy to połowa mieszkańców miasta żyła z rzemiosła i handlu. Cechy, które powoływali biskupi płoccy, miały kluczowe znaczenie w rozwoju lokalnego przemysłu i handlu.
Rzemiosło pułtuskie borykało się z wieloma problemami, począwszy od trudnych czasów zaborów, przez próbę reaktywacji cechów po odzyskaniu niepodległości, aż po odbudowę po II wojnie światowej. Konserwacja tych unikalnych dokumentów to nie tylko dbałość o materialne dziedzictwo, ale także pielęgnowanie tradycji i historii miasta, które kształtowały życie codzienne pułtuszczan przez stulecia.
Zachęcamy do śledzenia postępów projektu!
Śledźcie naszą stronę internetową i media społecznościowe, aby być na bieżąco z postępami prac konserwatorskich oraz dowiedzieć się więcej o historii pułtuskich cechów i rzemiosła. Projekt ten to nie tylko okazja do ocalenia cennych dokumentów, ale również możliwość dla każdego z nas, by na nowo odkryć bogate dziedzictwo Pułtuska.
Postępy prac konserwatorskich
Prace konserwatorskie to złożony i wieloetapowy proces, którego celem jest zachowanie i zabezpieczenie zabytkowych dokumentów dla przyszłych pokoleń. Obejmują one zarówno badania i dokumentację stanu obiektów, jak i zabiegi mające na celu ich oczyszczenie, wzmocnienie oraz przywrócenie czytelności.
Na bieżąco dzielimy się informacjami o kolejnych etapach prac – tutaj oraz na profilu Muzeum na Facebooku, gdzie publikujemy również więcej zdjęć z naszej pracowni konserwatorskiej.
Czerwiec
Rozpoczął się pierwszy etap prac konserwatorskich nad dokumentami cechowymi ze zbiorów Muzeum. Obejmuje on szczegółowe oględziny oraz pełną dokumentację – opisową, rysunkową i fotograficzną – umożliwiającą rozpoznanie sposobu wykonania ksiąg oraz identyfikację rodzaju i przyczyn ich uszkodzeń.
Równolegle prowadzone są specjalistyczne badania, w tym analizy mikrobiologiczne oraz pomiar pH papieru. Uzyskane wyniki stanowią podstawę do opracowania dalszych etapów konserwacji. Po zakończeniu dezynfekcji i wyjęciu ksiąg z komory fumigacyjnej rozpoczną się kompleksowe zabiegi konserwatorskie.
Lipiec
Rozpoczęto kolejny etap prac konserwatorskich w ramach zadania „Pułtuskie dokumenty cechowe”. Jako pierwsza poddawana konserwacji jest księga zatytułowana „Prawa i Przywileje od Jaśnieoświeconych Xsiążąt Pułtowskich Biskupów Płockich Cechowi Garncarskiemu Miasta Pułtowska Łaskawie Nadane i Potwierdzone”.
Przed rozłożeniem księgi na części konserwatorzy dokonali szczegółowej dokumentacji wszystkich 42 wpisów. Analiza wykazała obecność aż 25 różnych charakterów pisma odręcznego, w tym przykładów o wyjątkowych walorach kaligraficznych.
Najstarsze wpisy pochodzą z roku 1779, natomiast ostatnie dodano w 1817. Szczególne znaczenie ma rok 1789, kiedy do księgi włączono nowe karty z odpisem przywileju nadanego Cechowi Garncarskiemu. Oryginał dokumentu wystawił w 1455 roku Biskup Płocki Paweł Giżycki, natomiast odpis z 1789 roku opatrzył podpisem i pieczęcią Biskup Płocki Krzysztof Hilary Szembek.
Pełną treść przywileju wraz z informacjami dotyczącymi dziejów Cechu Garncarzy i Zdunów z Pułtuska można znaleźć w publikacji Jana Wilka „Studia i materiały do dziejów miasta Pułtuska” (1922), dostępnej online (s. 27–32).
Sierpień
W ramach realizacji zadania „Pułtuskie dokumenty cechowe” prowadzone są intensywne prace konserwatorskie. Podczas demontażu oprawy jednej z ksiąg cechowych konserwator odkrył, że do wykonania tzw. scyzury wykorzystano makulaturę zawierającą ręczne zapiski atramentem.
Po wstępnym oczyszczeniu tekst pozostawał trudny do odczytania, dlatego – obok analizy wizualnej – zastosowano również narzędzia oparte na sztucznej inteligencji. Udało się ustalić, że dokument stanowi najprawdopodobniej spis żołnierskiego wyposażenia, którego pierwszym punktem jest „mundur szary”.
Odkrycie to potwierdza, że nawet elementy opraw dawnych ksiąg mogą skrywać nieoczekiwane źródła historyczne.
Wrzesień
Prace konserwatorskie obejmują kolejno: oczyszczanie dokumentów z zabrudzeń powierzchniowych, uzupełnianie ubytków i naprawę przedarć przy użyciu materiałów bezpiecznych, odwracalnych i optycznie spójnych z oryginałem, a także neutralizowanie skutków zawilgocenia poprzez redukcję plam i zacieków. Dzięki tym zabiegom zabytkowe dokumenty odzyskują dawną czytelność i zostają zabezpieczone na przyszłość.
Październik
W październiku prace konserwatorskie nad dokumentami cechowymi weszły w końcową fazę. Po wcześniejszych działaniach związanych z oczyszczaniem, dezynfekcją i opracowaniem dokumentacji, rozpoczęto ponowny montaż elementów, które na wcześniejszych etapach zostały odłączone w celu ich indywidualnej konserwacji. Poddane stabilizacji fragmenty — w tym karty, składki oraz elementy opraw — są obecnie scalane i przywracane do swoich pierwotnych miejsc. Pozwala to odtworzyć konstrukcję ksiąg oraz zapewnić im pełną funkcjonalność przy jednoczesnym zachowaniu integralności zabytkowej.
Listopad
Zakończył się ostatni etap prac konserwatorskich nad zabytkowymi dokumentami cechowymi ze zbiorów Muzeum Regionalnego w Pułtusku. Po wykonaniu pełnego zakresu niezbędnych zabiegów – obejmujących oczyszczenie, stabilizację struktury oraz prace introligatorskie – obiekty odzyskały odpowiednią trwałość i czytelność, umożliwiające ich dalsze bezpieczne użytkowanie i przechowywanie. Dokumenty zostały umieszczone w nowych, ochronnych opakowaniach i w najbliższych dniach powrócą do zbiorów Muzeum. Ich ponowne opracowanie oraz przygotowanie do prezentacji stanowi kolejny krok w procesie udostępniania rezultatów zakończonej konserwacji.
Ulotka edukacyjna dla dzieci
W ramach projektu powstała ulotka edukacyjna przygotowana specjalnie dla najmłodszych odbiorców. W przystępny i atrakcyjny sposób opowiada historię pułtuskiego rzemiosła, przybliżając świat dawnych cechów. Zachęcamy do pobrania pliku PDF i wspólnego odkrywania tajemnic lokalnej tradycji!
Prezentacja filmowa
Zobacz, jak wyglądały konserwowane dokumenty cechowe — zarówno przed, w trakcie prac, jak i po ich zakończeniu — oraz poznaj kulisy ich odrestaurowania. Prezentacja odsłania detale historycznych ksiąg, techniki konserwatorskie i znaczenie, jakie mają dla naszego dziedzictwa. Dzięki niemu możesz w pełni docenić wartość tych unikalnych źródeł — nie tylko jako zabytków, ale jako świadectwa życia i tradycji Pułtuska.
Lekcja muzealna: „Pułtuskie cechy rzemieślnicze”
Dla kogo: dzieci w wieku 7–10 lat
Czas trwania: około 2 godzin (z możliwością podziału na dwie części)
Miejsce:
część teoretyczna: sala ekspozycyjna Muzeum Regionalnego w Pułtusku, ul. Rynek 36
część praktyczna: Centrum Dziedzictwa Kulturowego, ul. Rynek 13
Prowadzący: dr Michał Filip Świdwa, adiunkt Muzeum Regionalnego w Pułtusku
W celu zapisów prosimy o kontakt bezpośrednio z prowadzącym: michal.swidwa@pultusk.pl,
tel. 23 692 51 32.
Koszt: bezpłatne
O zajęciach
Warsztaty „Pułtuskie dokumenty cechowe” to wyjątkowa okazja, by dzieci w ciekawy i twórczy sposób poznały historię dawnych rzemiosł oraz funkcjonowanie cechów rzemieślniczych w Pułtusku. Zajęcia łączą część teoretyczną z praktyczną, dzięki czemu dzieci nie tylko dowiedzą się o tradycjach rzemieślniczych, ale także będą mogły samodzielnie wziąć udział w twórczych zadaniach.
Program warsztatów
Część teoretyczna
- interaktywna opowieść o dawnych rzemiosłach i grupach rzemieślników – cechach
- prezentacja zabytkowych dokumentów: dyplomów, świadectw czeladniczych, pieczęci oraz elementów wyrobów rzemieślniczych
- animowana prezentacja ułatwiająca dzieciom poznanie historii zawodów
Część praktyczno-artystyczna
Dzieci będą mogły samodzielnie wykonać różnorodne zadania edukacyjne:
- łączenie nazw rzemiosł z odpowiadającymi im produktami
- kolorowanie ścieżki rzemieślniczej – od ucznia do mistrza cechu
- rozwiązywanie zagadek i znajdowanie różnic na obrazkach
- dobieranie narzędzi niezbędnych do pracy szewca
- tworzenie własnego dyplomu czeladniczego z symboliczną pieczęcią
Warsztaty to nie tylko świetna zabawa, ale także wyjątkowa lekcja historii, która pozwala dzieciom poznać tradycje rzemieślnicze Pułtuska w sposób kreatywny i angażujący.
Opracowanie lekcji w ramach Projektu Pułtuskie dokumenty cechowe 2025, dofinansowano
ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury
– państwowego funduszu celowego.
Dofinansowano ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego pochodzących z Funduszu Promocji Kultury – państwowego funduszu celowego.