Proto-miasto

baner2

„Wyspa Pułtuska i okoliczne tereny w rozlewiskach Narwi do XIX wieku należały do biskupstwa płockiego, utworzonego w 1076 roku. Nie wiemy, w jakim momencie biskupstwo otrzymało wyspę i od jakiego etapu, czy już od pierwszej osady otwartej lokalne osadnictwo było organizowane przez biskupów płockich jako właścicieli.

Badania wykopaliskowe na wielowarstwowym stanowisku archeologicznym Pułtusk-Zamek, pozwalające na przebadanie części pozostałości zachowanych wewnątrz Wzgórza Zamkowego, były prowadzone w latach 1976 – 1985 przez Warszawską Pracownię Archeologiczną PP PKZ. W tym okresie pułtuski Zamek, sześćsetletnia siedziba biskupów płockich, poddawano generalnemu remontowi i przebudowie, z przeznaczeniem na cele reprezentacyjne dla tworzonego wówczas „Domu polonii”. Przebieg i zakres eksploracji archeologicznej, finansowanej przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków, regulowały ściśle potrzeby remontu i obejmowano nimi tylko te obszary wzgórza, gdzie były planowane prace budowlane. (1. Gołembnik)

W trakcie intensywnych wykopalisk (48 wykopów w ciągu 70 miesięcy) przebadano obszar ok. 1200 m2 powierzchni dziedzińca zamkowego (strefa A), gdzie poza górnymi warstwami (ok. 90.00 – 88.5 m n.p.m.) z okresu użytkowania i przebudów bryły zamkowej (między XV a XVIII w.) eksplorowano przede wszystkim nawarstwienia i pozostałości drewnianej zabudowy z XIII – XIV wieku (ok. 88.50 – 84.6 m n.p.m.). Ponadto były prowadzone badania i nadzory archeologiczne w zamkowych piwnicach (strefa B), na obszarze dalszych 600 m2, a także na skarpie Wzgórza Zamkowego i w fosie (strefa C). (2. Gąssowski)

(…) Najistotniejszym plonem prac wykopaliskowych na dziedzińcu i w części piwnic było odsłanianie rewelacyjnie zachowanych pozostałości drewnianej zabudowy i wielu setek przedmiotów i ich fragmentów wykonanych z surowców organicznych. Tak dobry stan ich zachowania wynikał z ówczesnego, wysokiego poziomu wód gruntowych, odcięcia reliktów od dostępu powietrza oraz obecności w warstwach antropogennego mocznika i taniny z desek i belek dębowych. Wzgórze Zamkowe w Pułtusku należało do nielicznej na świecie grupy tzw. mokrych stanowisk archeologicznych, czyli takich, gdzie obiekty z surowców organicznych są podstawą wszelkich dalszych analiz i formułowania wniosków o ich historii.

Wykopaliska we wszystkich strefach (A, B, i C) miały charakter ratunkowy, z zastosowaniem metody arbitralnej. (…)

Pozostałości architektury odsłaniano w postaci belek i desek stanowiących najniższe pozostałości chat – legarów, przyciesi, dolnych fragmentów ścian, a także moszczeń podłóg, podwórek i dróg. Większość odkrywanych belek miała średnicę ok. 14 – 18 cm, spora część tych o większej średnicy i zalegających w podwalinach zabudowań, była wtórnie użyta. Działki wytyczone między ulicami były małe, poważnie trapezoidalne w kształcie, a budynki mieszkalne i gospodarcze zajmowały zwykle większą część każdej z nich. Wśród domów, wznoszonych przeważnie w konstrukcji wieńcowej na wrąb (90% grodowej zabudowy), dominowały parterowe, pojedyncze lub z dobudówkami, mniej było piętrowych oraz podwójnych, łączonych centralną sienią. (7. Mierosławski)

Odtworzenie rozwoju architektonicznego założenia pułtuskiego i uzyskanie dat bezwzględnych pociągnęło za sobą konieczność jego reinterpretacji na skutek uzyskania nowych wyników badań archeologicznych w regionie. Pomocne były tu dane pochodzące ze źródeł pisanych, a zwłaszcza z trzech dokumentów o kapitalnym znaczeniu dla studiów nad problematyką rozwoju ośrodków grodowych na wczesnośredniowiecznym Mazowszu między wiekami X i XII, a także nad uwarunkowaniami powstania w XII wieku pułtuskiego centrum kasztelanii majątkowej biskupstwa płockiego. Chodzi o tzw. falsyfikat mogileński, opatrzony datą 1065 roku i odnoszony do drugiej połowy XI wieku, prawdopodobnie spisany w 1146 roku oraz o najstarszy spis dóbr biskupstwa płockiego z końca XII wieku, pochodzący z tzw. falsyfikatu Konrada I Mazowieckiego, wystawionego prawdopodobnie dla biskupa płockiego Guntera (1227 – 1232). Bardzo duże znaczenie ma bulla papieża Grzegorza IX z 25 stycznia 1232 roku, potwierdzająca przywileje uzyskane od księcia mazowieckiego Konroda przez tego samego biskupa.

Uwzględnienie specyfiki i warunków tworzenia organizacji kościelnej na Mazowszu okazało się konieczne, gdyż w roku tysięcznym, gdy powstała pierwsza jej struktura na obszarze Polski, Mazowsze, jako jedyne nie otrzymało biskupstwa. Prawdopodobnie przyczyny tego stanu rzeczy wynikały z uwarunkowań podboju lub przyłączenia tego obszaru do państwa Piastów, następnego od X wieku. Nazwa Mazowszanie pojawia się w źródłach pisanych przeciw Piastom. Z tego powodu do opisu starszych okresów jest używany termin „dorzecze środkowej Wisły”, określający tereny leżące w stosunku do państwa Paistów „za Wisłą”, na Nizinie Mazowieckiej, gdzie spotykają się wszystkie duże rzeki regionu: Wisła, Bug, Narew, Wkra i Bzura. Na północnym-wschodzie obejmowały część dorzecza Bugu i Narwi, aż do ziem plemion pruskich, a na południowym zachodzie ziemie nad Pilicą i w dorzeczu Bzury. Precyzyjne wykreślenie granic Mazowsza aż do XIII wieku nie jest możliwe z powodu niewystarczającej liczby danych, pochodzących zarówno z wykopalisk, jak i studiów nad etnicznymi wyróżnikami plemion je zamieszkujących.

Po utworzeniu diecezji płockiej w 1076 roku o znaczeniu prowincji decydowały potencjał demograficzny i rolnictwo terytoriów Mazowsza płockiego oraz północno-wschodniego. Piastowska organizacja państwa wspomagała tutejsze osadnictwo działaniami pośrednimi – dając ochronę czy umożliwiając rozwój ekonomiczny lub bezpośrednimi – wpływającymi na rozwój demograficzny, przesiedleniami czy zakładaniem nowych grodów i osad (np. służebnych). Rozpoczął się również rozwój fundacji kościelnych (między drugą polową XI w. a przełomem XI i XII w.) na obszarze prawego dorzecza dolnego Bugu (szlak z Rusi na północno-wschodnie Mazowsze), nad Bugiem (szlak bużańsko-wiślany) oraz na terenach puszczańskich, nad dolną Narwią (szlak narwiański). (41. Morawski)

Założenie pułtuskiej kasztelanii majątkowej dóbr biskupich nad dolną Narwią mogło być spowodowane potrzebą poszerzenia obszaru gospodarczo zaawansowanego poza strefę związana bezpośrednio ze szlakami wodnymi. Nie wiemy, kiedy powstała, ani w jakim miejscu znajdował się dwunastowieczny gród, ale ze spisu dóbr biskupich wynika, że w końcu tego wieku liczyła najwięcej wsi spośród czterech kasztelanii biskupstwa płockiego. Pułtusk to, częste na Mazowszu, nazwa odrzeczna, utworzona od Pełty, inne to na przykład Nasielsk od Nasielnej, Czersk od Czarnej, Płońsk od Płonki. Były to nazwy tworzone od dopływu lokalizującego miejsce położenia grodu, w przypadku Pułtuska – przy ujściu Pełty. Pełta spływająca w średniowieczu od południowych stoków moreny, o nazwie Dębowe Góry (Wzniesienie Mławskie), uchodzi do Narwi w dolnym odcinku, gdzie nadrzeczna dolina ma szerokość ok. 4 – 6 km, a rzeka tworzy zakola, tzw. kolana Narwi. Krawędź wysoczyzny nadnarwiańskiej, na prawym brzegu rzeki, ma formę kilkunastometrowej skarpy, a płaski i podmokły lewy brzeg umożliwia obserwację dalekiej okolicy. Podobnie były lokowane wczesnośredniowieczne mazowieckie warownie, w miejscach naturalnie obronnych: skarpach lub wzniesieniach nadrzecznych, kępach w zabagnionych lub podmokłych dolinach, lub na przybrzeżnych wyspach.

Inną przesłanką wskazującą na prawdopodobną lokalizację wczesnośredniowiecznego Pułtuska jest odkrycie, na nadnarwiańskiej skarpie w Kleszewie, miejscu oddalonym od wyspy pułtuskiej o około trzy kilometry w górę rzeki, kilkudziesięciu pochówków szkieletowych – fragmentu wczesnośredniowiecznego cmentarza. W jednym z grobów znaleziono monetę Władysława II Wygnańca (z lat 1136 – 1146), wyznaczającą terminus post quem dla tego konkretnego pochówku i pozwalającą datować istnienie cmentarza przynajmniej na pierwsza połowę XII wieku. (53. Ościłowski).

 

Fragment tekstu artykułu „Pułtusk. Badania przedlokacyjnej struktury osadniczej” autorstwa Doroty Stabrowskiej z publikacji „Informacyjne środowisko rekonstrukcji. Przedlokacyjna struktura osadnicza w Pułtusku w XIII – XIV wieku” pod redakcją Jana Styka i Stefana Wrony